Thứ tự bài tập gym: tập bài nào trước?
Thứ tự bài tập gym nên theo mục tiêu của bạn: bài bạn muốn tiến bộ nhất thì xếp đầu buổi, lúc còn tươi. Bài nhiều khớp, nhóm cơ lớn thường đứng trước vì nặng và tốn sức. Đó là hệ quả của nguyên tắc ưu tiên, không phải luật cứng [2].
Các nghiên cứu nhìn chung nhỏ và ngắn hạn, nên con số nào cũng cần đọc kèm giới hạn.
Nguyên tắc thường dạy và lý do đằng sau
Giáo án phổ biến dạy hai điều. Bài nhiều khớp (squat, bench press, kéo xà) làm trước, bài một khớp (cuốn tạ tay trước, duỗi tay sau) làm sau. Nhóm cơ lớn làm trước, nhóm cơ nhỏ làm sau.
Lý do đơn giản: mỏi tích lũy dần trong buổi. Bài đứng sau được làm khi cơ và thần kinh đã mệt, nên bạn nâng được ít hơn. Một tổng quan ghi nhận tổng số lần lặp qua nhiều hiệp cao hơn khi bài đứng đầu buổi.
Vế cuối quan trọng: lợi thế thuộc về vị trí đứng đầu, không riêng bài nặng. Theo tổng quan đó, bài đặt đầu buổi có tổng số lần lặp cao hơn dù là bài một khớp hay nhiều khớp [2].
Phân tích gộp nói gì về thứ tự bài tập gym
Bằng chứng gọn nhất là một phân tích gộp 11 nghiên cứu có chất lượng phương pháp từ tốt đến rất tốt (theo thang TESTEX) [1]. Nó so sánh bài nhiều khớp đi trước với bài một khớp đi trước. Kết quả có ba lớp, mỗi lớp nói một chuyện khác. ES là mức độ khác biệt giữa hai nhóm, càng xa 0 càng khác nhiều, dấu âm chỉ là hướng so sánh. p dưới 0,05 thường được xem là có ý nghĩa thống kê.
Lớp thứ nhất: gộp mọi bài kiểm sức mạnh, phân tích chưa thấy khác biệt giữa hai thứ tự (ES = −0,11; p = 0,306) [1]. Lớp thứ hai: nhìn riêng từng loại bài, bài nào đứng đầu thì tăng sức mạnh nhiều hơn. Với bài nhiều khớp, ES là 0,32 (p = 0,034), nghiêng về làm nó trước. Với bài một khớp, ES là −0,58 (p = 0,032), cũng nghiêng về làm nó trước [1].
Lớp thứ ba là phì đại cơ. Gộp các phép đo tại chỗ và gián tiếp, thứ tự không tạo khác biệt có ý nghĩa (ES = 0,03; p = 0,862) [1]. Các tác giả kết luận sức mạnh tăng nhiều nhất ở bài đầu buổi. Với cơ, các tác giả cho rằng hai thứ tự có thể cho kết quả tương tự, phân tích gộp chưa thấy khác biệt [1].

Cách đọc thực dụng: thứ tự không làm hỏng buổi tập, nó chỉ chuyển ưu tiên. “Chưa thấy khác biệt” không có nghĩa chắc chắn không có.
Ưu tiên điều bạn muốn cải thiện nhất
Từ đó có quy tắc dễ nhớ hơn “lớn trước, nhỏ sau”: xếp bài theo mức quan trọng với mục tiêu. Tổng quan năm 2012 cũng kết luận nên xếp bài theo thứ tự ưu tiên của chương trình. Bài dùng nhóm cơ lớn hay nhỏ đều vậy [2].
Người muốn tăng mức squat thì squat đứng đầu. Người muốn cánh tay to hơn có thể đưa bài tay lên sớm hơn thường lệ.
Bài nhiều khớp và bài một khớp: ai đứng trước thì cơ nào được lợi
Thử nghiệm đầu chia 36 nam trẻ làm hai nhóm, tập 6 tuần [3]. Một nhóm đi từ bài nhiều khớp sang một khớp, nhóm kia đảo lại. Độ dày cơ nhị đầu tăng gần như nhau (+14,2% và +13,8%) [3].
Ở đùi, chỉ nhóm làm bài nhiều khớp trước có độ dày cơ giữa đùi tăng có ý nghĩa thống kê so với trước tập. Mức tăng là +7,2%, so với +3,9% ở nhóm đảo thứ tự, mức này không đạt ý nghĩa [3]. Khối lượng nạc chi dưới đo bằng DXA thì không đổi rõ ở cả hai nhóm [3]. Các tác giả chỉ gọi đây là lợi ích có thể có, trong nghiên cứu 6 tuần.
Thử nghiệm thứ hai trên 43 nam trẻ so sánh bench press, bài duỗi tay một khớp và hai cách ghép chúng [4]. Cơ ngực lớn tăng ở nhóm có bài nhiều khớp, không tăng rõ ở nhóm chỉ có bài một khớp. Cơ tam đầu thì mỗi loại bài tác động một phần. Đầu dài tăng đáng kể ở các nhóm có bài một khớp, còn đầu ngoài tăng ở các nhóm có bài nhiều khớp [4].
Hai cách ghép cả hai bài đều có cải thiện, chưa thấy khác biệt giữa chúng [4]. Đây là cách đọc của người viết: có cả hai loại bài có thể đáng quan tâm không kém thứ tự giữa chúng, nhưng hai nghiên cứu này không được thiết kế để kiểm chứng điều đó.
Tập trước cho mỏi (pre-exhaustion) có đáng làm không
Pre-exhaustion là làm bài một khớp trước để cơ mục tiêu mỏi sẵn, rồi mới làm bài nhiều khớp. Ví dụ: ép ngực máy rồi mới đẩy ngực với tạ.
Các nghiên cứu không ủng hộ mạnh ý tưởng đó. Tổng quan năm 2012 cho rằng cách này có thể không tăng huy động thần kinh cơ ở nhóm cơ lớn [2]. Nghiên cứu một buổi trên 14 nam đã tập thấy tổng khối lượng nâng của bài đẩy ngực thấp hơn khi làm pre-exhaustion so với lúc làm riêng bài đó (p = 0,031). So với thứ tự truyền thống thì chưa thấy khác biệt về khối lượng nâng, hoạt động điện cơ hay mức gắng sức cảm nhận [5].
Nghiên cứu 9 tuần trên nam chưa tập cho kết quả thú vị hơn. Nhóm pre-exhaustion tăng sức đạp đùi 16 ± 8% và duỗi gối 17 ± 11% [6]. Nhóm tập thường tăng 15 ± 9% và 11 ± 4%. Hai nhóm tăng sức mạnh ở mức gần nhau, trong khi nhóm pre-exhaustion dùng tải tập thấp hơn. Tuy vậy, nhóm tập thường giảm mỡ nhiều hơn, và mẫu chỉ 12 người mỗi nhóm [6].
Tóm lại, pre-exhaustion không thua rõ ràng, cũng không thắng rõ ràng. Nó có thể tiện khi bạn muốn dùng tải thấp hơn mà vẫn giữ kết quả [6]. Còn nếu mục tiêu là nâng nặng ở bài nhiều khớp, chưa có bằng chứng cho thấy đặt bài một khớp lên trước giúp ích hơn, và nghiên cứu [5] chưa thấy khác biệt về khối lượng nâng so với thứ tự truyền thống.
Thứ tự bài tập gym cho nữ có khác không
Chưa có lý do để nghĩ cơ chế mỏi tích lũy trong buổi khác theo giới. Nhưng nghiên cứu trên nữ trong bài này đều là phụ nữ lớn tuổi, nên áp dụng sang người trẻ là ngoại suy.
Thử nghiệm 12 tuần trên 45 phụ nữ từ 60 tuổi so sánh ba thứ tự. Đó là nhiều khớp trước, một khớp trước, và xen kẽ thân trên với thân dưới. Cả ba cải thiện sức mạnh tương tự [7].
Nghiên cứu trên 15 phụ nữ lớn tuổi đã tập thấy bắt đầu bằng bài chân làm điểm gắng sức cảm nhận thấp hơn. Điểm trung bình là 6,3 và 6,7, so với 7,1 và 7,2 khi bài chân đứng sau. Tổng khối lượng không đổi [8].
Nghĩa là nếu bạn ngán bài chân khi đã mỏi, đưa nó lên đầu có thể làm buổi đỡ nặng nề. Cách chia nhóm cơ theo tuần cho nữ có trong lịch tập gym cho nữ.
Sai lầm hay gặp khi xếp thứ tự
Sai lầm thứ nhất: làm bài một khớp đến kiệt sức rồi mới sang bài nhiều khớp nặng. Bạn kết thúc với kỹ thuật kém ở bài khó nhất.
Sai lầm thứ hai: đặt bài bạn muốn tiến bộ nhất ở cuối buổi. Tổng quan năm 2012 ghi nhận người chưa tập tăng sức mạnh ít hơn ở bài cuối chuỗi [2]. Từ đó có thể suy ra bài đó thường phải tập lúc đã mỏi nên có thể tiến bộ chậm hơn.
Sai lầm thứ ba: đổi thứ tự liên tục. Các nghiên cứu ở trên không thử việc xáo trộn thứ tự mỗi tuần, nên chưa có cơ sở nói cách đó giúp cơ lớn nhanh hơn. Hãy giữ ổn định vài tuần để so sánh được tạ và số lần lặp, rồi điều chỉnh theo nguyên lý tăng tiến.
Một buổi mẫu và nơi đọc tiếp về thứ tự trong tuần
Buổi thân dưới nhắm tăng sức mạnh squat: squat trước, rồi bài chân phụ như đạp đùi. Sau đó là bài một khớp như duỗi gối và co gối, cuối cùng bắp chân. Buổi thân trên: bài đẩy hoặc kéo chính trước, bài tay sau cùng.
Nếu chia buổi theo thân trên và thân dưới, đọc lịch tập upper lower. Nếu còn cân nhắc giữa các kiểu chia, bài chia lịch tập trong tuần so sánh push pull legs với full body.
Chuyện cardio trước hay sau tạ nằm ở bài riêng: cardio trước hay sau tập tạ. Ở đây chỉ bàn thứ tự giữa các bài tạ.
Giới hạn của bằng chứng
Gần như mọi nghiên cứu ở đây có cỡ mẫu nhỏ, kéo dài vài tuần đến vài tháng, phần lớn trên nam trẻ. Hai nghiên cứu về nữ đều trên phụ nữ lớn tuổi (từ 60 tuổi ở [7], tuổi trung bình khoảng 67 ở [8]).
Vì vậy hãy xem kết luận ở đây là hướng dẫn thực dụng, không phải quy tắc tuyệt đối.
Câu hỏi thường gặp
Nên tập bài nặng hay bài nhẹ trước?
Thường nên làm bài nặng, tốn sức và cần kỹ thuật trước, vì khi còn tươi bạn làm được nhiều lần lặp hơn [2]. Phân tích gộp thấy bài đứng đầu buổi tăng sức mạnh nhiều hơn [1].
Thứ tự bài tập gym cho nữ có khác không?
Chưa có lý do để nghĩ nguyên lý ưu tiên bài đầu buổi khác theo giới, nhưng nguồn trong bài chỉ có nghiên cứu trên phụ nữ lớn tuổi. Ở nhóm đó ba thứ tự đều cải thiện sức mạnh tương tự [7]. Áp dụng cho người trẻ là ngoại suy.
Nên tập nhóm cơ lớn hay nhóm cơ nhỏ trước?
Theo tổng quan, quan trọng là bài nào ưu tiên với mục tiêu, không phải nhóm cơ lớn hay nhỏ [2]. Nhóm cơ lớn đi trước chỉ là quy ước phổ biến.
Tài liệu tham khảo
- Nunes JP et al. (2021). What influence does resistance exercise order have on muscular strength gains and muscle hypertrophy? A systematic review and meta-analysis. European journal of sport science. PMID: 32077380
- Simão R et al. (2012). Exercise order in resistance training. Sports medicine. PMID: 22292516
- Avelar A et al. (2019). Effects of order of resistance training exercises on muscle hypertrophy in young adult men. Applied physiology, nutrition, and metabolism. PMID: 30248269
- Brandão L et al. (2020). Varying the Order of Combinations of Single- and Multi-Joint Exercises Differentially Affects Resistance Training Adaptations. Journal of strength and conditioning research. PMID: 32149887
- Soares EG et al. (2016). Comparison Between Pre-Exhaustion and Traditional Exercise Order on Muscle Activation and Performance in Trained Men. Journal of sports science & medicine. PMID: 26957933
- Trindade TB et al. (2019). Effects of Pre-exhaustion Versus Traditional Resistance Training on Training Volume, Maximal Strength, and Quadriceps Hypertrophy. Frontiers in physiology. PMID: 31824336
- Dib MM et al. (2020). Effects of Three Resistance Exercise Orders on Muscular Function and Body Composition in Older Women. International journal of sports medicine. PMID: 32688414
- Nunes JP et al. (2019). Starting the Resistance-Training Session with Lower-Body Exercises Provides Lower Session Perceived Exertion without Altering the Training Volume in Older Women. International journal of exercise science. PMID: 31839851

Để lại một bình luận