Powerlifting là gì: lịch sử và ba động tác
Powerlifting là gì? Đó là môn thi nâng tạ tối đa với ba bài: squat, đẩy ngực nằm (bench press) và deadlift [1]. Mỗi bài được thử ba lượt, lượt hợp lệ nặng nhất của từng bài cộng lại thành tổng [1]. Tổng quyết định thứ hạng trong từng hạng cân [1].
Môn này có lịch sử khá ngắn. Giải toàn quốc đầu tiên chỉ có từ thập niên 1960 [2][3], còn liên đoàn quốc tế (IPF) ra đời năm 1972 theo trang IPF [3], năm 1973 theo Jan Todd [2]. Bài này điểm qua luật thi, các mốc lịch sử, cách so điểm giữa các hạng cân và thành tích của đô cử Việt Nam Lê Văn Công.
Powerlifting là gì: ba động tác và luật thi
Thứ tự thi cố định: squat, đẩy ngực nằm, rồi deadlift [1]. Ba trọng tài bấm đèn trắng nếu lượt hợp lệ, đèn đỏ nếu không [1].
| Động tác | Luật của IPF yêu cầu |
|---|---|
| Squat | Hạ người tới khi mặt trên đùi ở khớp háng thấp hơn đỉnh gối, rồi đứng thẳng, gối khóa [1] |
| Đẩy ngực nằm | Hạ tạ xuống ngực hoặc bụng, mặt dưới hai khuỷu tay ngang hoặc thấp hơn mặt trên khớp vai; giữ yên chờ lệnh “Press”, rồi đẩy tới khi khuỷu tay khóa [1] |
| Deadlift | Kéo tạ từ sàn lên tới khi đứng thẳng, gối khóa, vai ra sau; chờ lệnh “Down” [1] |
Cùng tổng thì người nhẹ cân hơn xếp trên. Hỏng cả ba lượt ở một bài là bị loại khỏi bảng tổng [1].
Giải người lớn của IPF có tám hạng cân mỗi giới. Nam từ 59 kg tới trên 120 kg, nữ từ 47 kg tới trên 84 kg [1]. Giải equipped cho dùng áo hỗ trợ đẩy ngực (bench shirt), bộ đồ hỗ trợ và băng quấn gối. Giải classic, còn gọi là raw, không cho dùng các đồ này [1].
Powerlifting khác cử tạ Olympic và thể hình thế nào?
Cử tạ Olympic thi cử giật và cử đẩy, đều đưa tạ lên quá đầu. Cho tới năm 1972 còn có bài thứ ba là đẩy tạ qua đầu (press) [3]; sau năm đó Liên đoàn Cử tạ quốc tế bỏ bài này [2]. Powerlifting không có bài nào qua đầu. Luật chi tiết của cử tạ nằm trong bài về cử tạ Việt Nam và huy chương Olympic.
Thể hình không chấm mức tạ mà chấm hình thể.
Lịch sử powerlifting: từ “động tác lạ” tới liên đoàn quốc tế
Trước khi có môn thi
Từ thập niên 1940, các giải cử tạ ở Mỹ thỉnh thoảng thêm phần thi “động tác lạ” (odd lifts) để hút khán giả [2]. Có khi đó là squat, curl và deadlift, có khi thêm đẩy ngực nằm [2].
Kiểu thi này đỡ đòi hỏi độ dẻo, kỹ thuật và dụng cụ. Cử tạ Olympic cần bục thi, đĩa cao su và thanh tạ đặc chủng bằng thép lò xo. Powerlifting chỉ cần giá squat, ghế nằm và thanh tạ thường, có ở phần lớn phòng tập thương mại Mỹ thập niên 1960 [2].
Ở Anh, bộ ba “Strength Set” cuối thập niên 1950 (curl, đẩy ngực nằm, squat) đổi curl thành deadlift, rồi có giải vô địch quốc gia đầu tiên năm 1966 [3].
Nước Mỹ 1964 và 1965: từ giải toàn quốc đầu tiên tới giải vô địch chính thức
Tháng 9/1964, giải toàn quốc đầu tiên về “power lift” diễn ra ở York, bang Pennsylvania [2]. Jan Todd ghi đó là giải đầu tiên được AAU, hiệp hội thể thao nghiệp dư Mỹ, cấp phép, mang tên Powerlifting Tournament of America [2], còn trang IPF gọi đó là giải vô địch Mỹ “không chính thức” [3]. Giải vô địch quốc gia chính thức đầu tiên do AAU tổ chức năm 1965 với ba bài như ngày nay [3].
Từ những trận quốc tế đầu tiên tới IPF
Các nguồn không thống nhất đâu là trận quốc tế đầu tiên. Trang IPF nêu trận Anh gặp Pháp ở Bristol năm 1968 [3]. Jan Todd cho rằng trận Mỹ gặp Anh ở Los Angeles ngày 19/9/1970 có vẻ là trận đầu [2].
Năm 1971, nhà bảo trợ Bob Hoffman tổ chức ở York giải “vô địch thế giới” đầu tiên [2][3], chung với một cuộc thi thể hình [2]. Trang IPF ghi chỉ có vận động viên Mỹ và Anh dự [3], còn Jan Todd ghi người dự chủ yếu là người Mỹ [2]. Trang IPF gọi các giải kiểu này là “vô địch thế giới không chính thức” [3]. Năm 1972, giải ở Harrisburg có 80 người dự, 55 người là Mỹ [3].
Cuối giải 1972, đại biểu các nước họp ngày 11/11 tại Harrisburg và lập Liên đoàn Powerlifting quốc tế (IPF) [3]. Giải thế giới chính thức đầu tiên diễn ra tháng 11/1973, cũng ở Harrisburg: 43 vận động viên, 27 người là Mỹ [3]. Jan Todd ghi IPF lập năm 1973, lệch một năm so với trang IPF [2][3].
Giải năm 1975 ở Birmingham (Anh) là giải thế giới đầu tiên tổ chức ngoài nước Mỹ [2], với 16 nước dự [3].
Cách so điểm giữa các hạng cân: Wilks, IPF GL và Dots
Sức nâng tăng theo cân nặng, nên người hạng 120 kg thường nâng nhiều hơn người hạng 59 kg. Để chọn “người nâng giỏi nhất” giữa các hạng, ban tổ chức nhân tổng của mỗi người với một hệ số theo cân nặng [4].
Một nghiên cứu năm 1999 mô tả IPF đang dùng công thức Wilks [4]. Mẫu gồm 30 nam, 27 nữ: các kỷ lục gia và hai người đứng đầu mỗi bài ở giải thế giới 1996, 1997 [4]. Công thức không thiên lệch với đẩy ngực nằm và tổng, nhưng bất lợi dần cho người nặng ở deadlift [4].
IPF sau đó đổi công thức. Trang IPF ghi chuyển sang “IPF Formula” năm 2018 [5] (OpenPowerlifting ghi điểm IPF Points có hiệu lực từ 1/1/2019 [6]), nhưng đánh giá năm 2019 cho thấy công thức này chưa cân bằng và công bằng cho mọi người thi [5]. IPF GL Points thay thế từ 1/5/2020 trên mọi giải do IPF cấp phép [5].
Dots khác Wilks ở chỗ nào?
Theo tài liệu của dự án dữ liệu mở OpenPowerlifting, Dots do Tim Konertz tạo ra năm 2019 [6]. Dots gần giống và dùng thay được cho Wilks, công thức phổ biến nhất để chọn người nâng giỏi nhất ở các giải [6]. Khác ở chỗ Dots có đa thức đơn giản hơn, dựng từ số liệu người thi raw ở hạng được kiểm tra doping [6].
IPF GL Points dùng để làm gì?
Theo OpenPowerlifting, điểm IPF GL xấp xỉ cho biết thành tích của bạn bằng bao nhiêu phần trăm mức kỳ vọng của hạng cân đó tại giải thế giới IPF [6]. Điểm chỉ để so giữa các hạng; thứ hạng trong một hạng vẫn theo tổng [1]. Không công thức nào hoàn hảo: chính IPF phải bỏ công thức 2018 vì chưa công bằng [5].
Powerlifting ở Paralympic và thành tích của Lê Văn Công
Ở Paralympic, powerlifting chỉ có đẩy ngực nằm [7]. Vận động viên nhận tạ ở tư thế tay thẳng, hạ xuống ngực, giữ yên rồi đẩy lên tới khi khuỷu tay khóa [7]. Mỗi người có ba lượt, nâng nhiều kg nhất thì thắng, và mỗi giới có 10 hạng cân [7].
Cử tạ (weightlifting) vào Paralympic từ Tokyo 1964, khi tạ bắt đầu từ ngực và chỉ dành cho nam bị tổn thương tủy sống [7]. Powerlifting vào năm 1984 ở New York, với 16 vận động viên nam của sáu nước [7]. Nữ thi từ Sydney 2000 [7].
Lê Văn Công sinh năm 1984 ở Hà Tĩnh và thi hạng 49 kg nam [9]. Ở Rio 2016, anh giành huy chương vàng Paralympic đầu tiên của Việt Nam [8]. Anh thắng với 181 kg, hơn Omar Qarada (Jordan) nâng 177 kg [8].
Anh còn nâng 183 kg ở lượt thứ tư và phá kỷ lục thế giới [8]. Lượt thứ tư chỉ để lập kỷ lục, không tính vào thứ hạng, nên kết quả Rio của anh vẫn là 181 kg [7][8].
Ở Tokyo 2020, Công và Qarada cùng nâng 173 kg, nhưng Công nặng hơn 0,1 kg nên chỉ nhận bạc [9].
Ở Paris 2024, anh mở bằng 171 kg và thành công, rồi hỏng cả hai lượt sau (176 kg và 181 kg). Mức 171 kg vẫn đủ huy chương đồng vì vận động viên chủ nhà Adelaide hỏng mức 172 kg ở lượt cuối [9]. Qarada giành vàng với 181 kg [9].
Ba động tác của powerlifting trong phòng gym
Powerlifting là gì với người đi tập bình thường? Thực chất đó là ba bài cơ bản của phòng gym, và bạn không cần thi đấu mới tập được.
- Squat: luật thi đòi hạ tới khi khớp háng xuống dưới đỉnh gối [1]. Bài về squat sâu tới đâu so sánh các mức hạ khác nhau.
- Đẩy ngực nằm: thi đấu có nhịp dừng tạ trên ngực [1]. Kỹ thuật tập nằm trong bài bench press đúng cách.
- Deadlift: tạ kéo từ sàn tới khi đứng thẳng [1]. Cách kéo được giải thích trong bài deadlift đúng kỹ thuật.
Sai lầm hay gặp khi bắt chước kiểu thi
Sai lầm đầu tiên là nảy tạ khỏi ngực hoặc nhấc mông khỏi ghế để đẩy nặng hơn. Luật thi coi cả hai là lỗi làm hỏng lượt [1]. Hãy dừng tạ trên ngực và giữ mông trên ghế nếu muốn đo tiến bộ thật. Khi tập nặng ở squat và đẩy ngực nằm, hãy có người bảo hộ hoặc dùng giá có chốt chặn; xem bài spotter là gì và cách nhờ.
Sai lầm thứ hai là mở đầu quá nặng. Hỏng cả ba lượt ở một bài là bị loại khỏi bảng tổng [1]. Khi tập, bạn cũng nên bắt đầu bằng mức chắc ăn rồi mới tăng.
Câu hỏi thường gặp
Powerlifting là môn gì?
Là môn thi nâng tạ tối đa gồm squat, đẩy ngực nằm và deadlift, mỗi bài ba lượt [1]. Thứ hạng tính theo tổng ba bài trong từng hạng cân [1]. Trang của IPF ghi liên đoàn được lập năm 1972 [3].
Powerlifting có phải là cử tạ không?
Không phải cùng một môn. Một số báo gọi powerlifting là “cử tạ”, như bản tin Paralympic Paris 2024 [9], nhưng cử tạ Olympic thi cử giật và cử đẩy [3], còn powerlifting thi squat, đẩy ngực nằm và deadlift [1].
Dots powerlifting là gì?
Dots là công thức đổi tổng thành điểm theo cân nặng, giúp so người ở hạng khác nhau. Theo OpenPowerlifting, công thức này ra đời năm 2019 và gần giống Wilks [6]. IPF thì dùng điểm riêng là IPF GL từ 1/5/2020 [5].
Powerlifting và bodybuilding khác nhau thế nào?
Powerlifting xếp hạng theo tổng mức tạ của ba bài [1]. Bodybuilding (thể hình) không chấm mức tạ mà chấm hình thể.
Tài liệu tham khảo
- International Powerlifting Federation (2026). Technical Rulebook 2026 (hiệu lực 01/03/2026). powerlifting.sport
- Todd J (2004). “Chaos can have gentle beginnings”: the early history of the quest for drug testing in American powerlifting, 1964-1984. Iron Game History 8(3). starkcenter.org
- Unitt DJ (viết khoảng năm 2008). The history of the International Powerlifting Federation. powerlifting.sport
- Vanderburgh PM, Batterham AM (1999). Validation of the Wilks powerlifting formula. Medicine and Science in Sports and Exercise. PMID: 10613442
- International Powerlifting Federation (2020). IPF GL Formula. powerlifting.sport
- OpenPowerlifting. Data Service, tài liệu cột Dots, Wilks, Goodlift. openpowerlifting.gitlab.io
- International Paralympic Committee. History of Para Powerlifting. paralympic.org
- VTV (2016). Paralympics 2016: Vietnam wins first-ever gold, breaks world record. english.vtv.vn
- VnExpress (2024). Đô cử Lê Văn Công đoạt HC đồng Paralympic 2024. vnexpress.net
Để lại một bình luận