Eugen Sandow và buổi thi thể hình đầu tiên trên thế giới

Ngày 14/09/1901, tại Royal Albert Hall ở London, mười hai người đàn ông bước lên bục gỗ và gồng cơ cho ba giám khảo chấm. Tuần này vừa tròn 125 năm kể từ tối đó. Người tổ chức tên Eugen Sandow.

Bài này bám vào hai bài nghiên cứu trên tạp chí Iron Game History của Trung tâm Stark, Đại học Texas [1][2]. Chỗ nào các nguồn nói khác nhau, bạn sẽ thấy ghi rõ.

Từ Friedrich Wilhelm Müller thành Eugen Sandow

Sandow sinh ngày 02/04/1867 tại Königsberg, khi đó thuộc Phổ [1][4]. Tên khai sinh của ông là Friedrich Wilhelm Müller. “Sandow” là tên sân khấu, được cho là lấy từ họ thời con gái của mẹ ông rồi Đức hoá lại [4].

Theo bảng niên biểu do David Webster lập, năm 1877 ông theo cha sang Ý và ấn tượng với tượng trong bảo tàng [1]. Năm 1882 ông vào gánh xiếc lưu động làm diễn viên nhào lộn. Năm 1884 gánh xiếc phá sản, ông mắc kẹt ở Brussels [1].

Năm 1886 ông gặp Louis Durlacher, biệt danh Attila, và làm trợ lý cho người này [1]. Sandow kể ông chỉ bắt đầu tập từ năm 18 tuổi vì thể trạng yếu ớt. Webster viết thẳng rằng ông nghi ngờ mốc đó. Nó làm câu chuyện “từ yếu thành khoẻ” nghe hấp dẫn hơn [1].

Cuối tháng 10/1889 Sandow tới London và thắng các cuộc đấu sức ở Westminster Aquarium [1]. Chuyện được kể nhiều nhất là ngay đêm đầu tiên, ông nhảy lên sân khấu thách đấu đối thủ Sampson. Webster nói nghiên cứu của chính ông đặt dấu hỏi cho chi tiết này [1]. Đây là giai thoại, không phải sự kiện đã kiểm chứng.

Chicago 1893: khán giả nhìn cơ chứ không nhìn tạ

Tháng 6/1893 Sandow diễn ở New York, rồi tới Boston [1]. Ở đó bác sĩ Dudley Allen Sargent đo đạc cơ thể ông. Sau đó ông sang Chicago dự Hội chợ Thế giới, tức World’s Columbian Exposition. Ông diễn tại nhà hát Trocadero cho bầu sô Florenz Ziegfeld [1].

Đây là bước ngoặt của cả nghề. Ziegfeld nhận ra khán giả bị cuốn vào khối cơ nhiều hơn là vào số ký tạ ông nâng [4]. Chương trình vì thế chuyển trọng tâm sang phần phô diễn hình thể. Trước đó người mạnh bán vé bằng vật nặng; từ đây họ bán vé bằng hình dáng.

Cũng quãng này, ông được quay vào một trong những cuốn phim đầu tiên của Thomas Edison [1].

Ba vòng loại, 656 người, một tối ở Royal Albert Hall

Cuối năm 1898, tạp chí Sandow’s Magazine of Physical Culture đăng thông báo về “The Great Competition” [2]. Người dự thi phải gửi ảnh kèm sáu phiếu cắt từ tạp chí. Nghĩa là ngay từ đầu, cuộc thi cũng là một chiêu bán báo.

Vòng	Cách làm	Quy mô ghi nhận
1. Gửi ảnh	Gửi ảnh và phiếu về toà soạn để chấm loại	Một tờ báo ước hơn 1.000 ảnh; nhà nghiên cứu cho là có thể phóng đại [2]
2. Thi vùng	12 cuộc thi: 5 ở Anh, 4 ở Scotland, 2 ở Ireland, 1 ở Wales	656 người dự thi [2]
3. Chung kết	Royal Albert Hall, London, 14/09/1901	60 người lên sân khấu, chọn còn 12 [2]

Ban giám khảo gồm Sandow, nhà điêu khắc Sir Charles Lawes và nhà văn Sir Arthur Conan Doyle [2][3][5]. Tiêu chí chấm có năm mục: mức phát triển chung, sự cân đối, tình trạng mô, sức khoẻ chung và tình trạng da [2]. Bốn trong năm mục không nói gì tới kích thước cơ.

Tối đó không chỉ có phần chấm hình thể. Chương trình mở màn bằng Hành khúc tang lễ của Chopin, tưởng nhớ Tổng thống Mỹ William McKinley vừa bị ám sát [2]. Sau đó là màn xếp đội hình của trẻ trại mồ côi Watford, rồi vật, đấu kiếm và thể dục quân sự [2].

Mười hai người vào chung kết mặc quần bó đen và áo da báo, đứng trên bục riêng [2]. Người thắng là William Murray đến từ Nottingham, trên D. Cooper của Birmingham và A. C. Symthe của Middlesex [2]. Cuộc thi từng bị hoãn vì Chiến tranh Nam Phi lần hai. Tiền thu tối đó được công bố là dành cho goá phụ của cuộc chiến [2].

Giải thưởng 1.000 guinea và người thắng không có tiền

Đây là chỗ các nguồn lệch nhau rõ nhất. Thông báo năm 1898 hứa tổng giải thưởng trị giá trên 1.000 guinea [2]. Kho kỷ lục Guinness World Records ghi phần thưởng là 1.050 bảng [3]. Hai con số khớp nhau, vì 1 guinea bằng 21 shilling, tức 1,05 bảng.

Nhưng bài nghiên cứu của Conor Heffernan mô tả phần thưởng khác hẳn. Người nhất nhận danh hiệu và một tượng Sandow bằng vàng, được nói là trị giá 500 bảng. Người nhì nhận tượng bạc 60 bảng, người ba nhận tượng đồng 20 bảng [2]. Giải thưởng chủ yếu là hiện vật, không phải một túi tiền mặt.

Hồi ký Conan Doyle in năm 1924 kể lại đêm đó. Ông gặp người thắng cuộc ôm tượng đi bộ trong đêm London, và anh này nói mình không có tiền [2]. Đây là lời kể viết sau 23 năm, và trong chính đoạn đó ông nhớ nhầm quê người thắng [2].

Còn bức tượng vàng thì sao. Thập niên 1970, David Webster tìm được hậu duệ của Murray và xem tận mắt tượng gốc. Thứ được quảng cáo là vàng thật ra chỉ mạ vàng [2].

Sandow bán gì

Sandow không sống bằng tiền thi đấu, mà bằng sách, tạp chí, trường tập và dụng cụ. Năm 1894 ông ra Sandow’s System of Physical Training, năm 1897 ra Strength and How to Obtain It [1]. Cuốn 1897 do nhà Gale & Polden ở London in, nay đọc miễn phí trên Internet Archive và Project Gutenberg [6][7].

Đọc bản gốc thì thấy hệ thống của ông khác xa hình dung hôm nay. Ông dựa vào tạ đôi nhẹ. Ông khuyên phần lớn nam giới không dùng quá 10 pound, tức khoảng 4,5 kg [6]. Chương trình gồm 18 bài, và ông bán kèm bộ dây kéo lò xo cùng khoá học qua bưu điện [6].

Năm 1891 ông mở cơ sở thể dục đầu tiên [1]. Tới năm 1900 ông có năm trường ở London, cùng cơ sở ở Manchester và Liverpool. Trường chính thu 10 guinea cho ba tháng, mỗi tuần hai buổi [1].

Sai lầm người tập hay mắc với chủ đề này

Sai lầm phổ biến nhất là bê nguyên giáo án 1897 vào phòng tập hôm nay. Có người đọc thấy Sandow khuyên tạ dưới 4,5 kg rồi kết luận tạ nhẹ là đủ. Vấn đề là cuốn sách đó bán kèm dụng cụ và khoá học của chính ông. Muốn hiểu vì sao mức tải phải tăng dần, hãy đọc nguyên lý tăng tiến.

Sai lầm thứ hai là tin câu chuyện “trước và sau” thời đó như tin số liệu. Chính Webster nghi ngờ mốc “bắt đầu tập năm 18 tuổi” mà Sandow tự kể [1]. Người bán hàng thời nào cũng có lý do làm điểm xuất phát nghe thảm hơn thực tế.

Sai lầm thứ ba là tưởng cuộc thi 1901 chấm cơ to nhỏ. Bốn trong năm tiêu chí là cân đối, chất mô, sức khoẻ chung và da [2]. Ngay hồi đó đã có tranh cãi. Một tạp chí đương thời cho rằng Cooper mới xứng ngôi nhất [2]. Heffernan nói cáo buộc đó gần như không có gì chứng thực [2].

Sai lầm thứ tư là lấy số đo của Murray làm mục tiêu. Guinness World Records ghi ông nặng 189 pound và cao 1,72 m [3]. Nhưng Heffernan viết rằng không tồn tại ghi chép nào về số đo cơ thể của Murray [2]. Người mới nên bắt đầu từ thứ căn bản hơn, như trong bài lần đầu vào phòng gym.

Chỗ các nguồn không thống nhất

Số khán giả tối 14/09/1901 hay được ghi là 15.000 người [3][5]. Bài nghiên cứu học thuật không xác nhận con số đó, chỉ viết rằng buổi ấy “được cho là bán hết vé” [2].

Danh hiệu “cuộc thi thể hình đầu tiên” cũng không tuyệt đối. Heffernan chỉ ra Edmond Desbonnet đã tổ chức thi ở Pháp từ năm 1892. John Atkinson cũng tổ chức một cuộc ở Anh năm 1898 [2]. Cách nói an toàn là: cuộc thi hình thể lớn đầu tiên, chứ không phải cuộc đầu tiên tuyệt đối.

Cái chết của Sandow cũng vậy. Webster ghi ông mất ngày 14/10/1925 sau ba tuần ốm, nguyên nhân là phình động mạch chủ [1]. Bách khoa toàn thư mở lại ghi là xuất huyết não [4]. Nguồn này nói giấy chứng tử ghi phình động mạch chủ mà không mổ tử thi [4]. Chuyện ông kiệt sức vì tự nhấc ô tô là giai thoại chưa chứng thực [4].

Hai bệnh nói trên thường ít dấu hiệu báo trước. Nếu bạn cao huyết áp, hoặc đau ngực và đau đầu bất thường, hãy đi khám thay vì tự suy đoán.

Tượng Sandow trên bục Mr. Olympia

Bức tượng dùng làm cúp năm 1901 do nhà điêu khắc F. W. Pomeroy làm bản gốc từ tháng 2/1891 [1]. Nhiều thập kỷ sau, một bản tượng đồng Sandow trở thành cúp trao cho nhà vô địch Mr. Olympia [4]. Năm bắt đầu thì hai nguồn ghi khác nhau: một bên nói từ 1977 [4], bên kia nói lần đầu là 1976 [8].

Dù là năm nào, ý nghĩa vẫn thế. Người thắng giải thể hình lớn nhất hành tinh hôm nay vẫn ôm về hình một người sinh năm 1867 ở Königsberg. Nếu bạn tò mò phần dụng cụ đi kèm câu chuyện này, xem thêm bài về dụng cụ tập tạ qua các thời kỳ.

Tài liệu tham khảo

1. David Webster (1992). A Chronology of Significant Events in the Life of Eugen Sandow. Iron Game History, tập 2 số 4. Stark Center, Đại học Texas
2. Conor Heffernan (2022). Uncovering the History of William L. Murray, Bodybuilding’s First Champion. Iron Game History, tập 16 số 2. Stark Center, Đại học Texas
3. Guinness World Records. First bodybuilding contest. guinnessworldrecords.com
4. Wikipedia. Eugen Sandow. en.wikipedia.org
5. Conan Doyle Estate. Conan Doyle hosts world’s first bodybuilding contest at Royal Albert Hall. conandoyleestate.com
6. Eugen Sandow (1897). Strength and How to Obtain It, bản số hoá toàn văn. Project Gutenberg
7. Eugen Sandow (1897). Strength, and how to obtain it. Gale & Polden Ltd., London, bản quét. Internet Archive
8. Wikipedia. Mr. Olympia. en.wikipedia.org