Tiêu cơ vân khi tập gym: dấu hiệu và cách phòng

Tiêu cơ vân là khi tế bào cơ vỡ hàng loạt, đổ myoglobin và men CK vào máu, có thể gây tổn thương thận cấp. Dấu hiệu tiêu cơ vân sau tập là đau cơ dữ dội bất thường, yếu cơ, sưng và nước tiểu sẫm màu. Cách phòng: tăng tải từ từ, uống đủ nước, không tập khi sốt.

Tình trạng này hiếm, nhưng phòng tạ không nằm ngoài vùng nguy cơ. Bài này giúp bạn nhận ra sớm, không thay được bác sĩ.

Tiêu cơ vân là gì và vì sao thận bị kéo vào

Buổi tập nặng nào cũng gây hư hại nhỏ trong sợi cơ, rồi cơ tự hồi phục và thích nghi. Vấn đề bắt đầu khi mức hư hại vượt xa ngưỡng đó, ở một người vốn khoẻ mạnh [1].

Giả thuyết chính là nhóm cơ bị bắt làm việc tới mức cạn kho năng lượng tại chỗ. Tế bào cơ không giữ nổi màng của mình, vỡ ra và đổ chất bên trong vào máu [1].

Thứ đổ ra gồm kali, canxi, phosphat, axit uric, men cơ CK [2], và myoglobin, loại protein giữ oxy trong cơ. Ca nặng có thể dẫn tới rối loạn điện giải, suy thận và chèn ép khoang [2].

Myoglobin là thứ đe doạ thận. Quá nhiều myoglobin tự do sẽ làm co mạch thận, gây độc trực tiếp và làm tắc ống thận [1]. Tổn thương thận cấp là biến chứng nghiêm trọng nhất [1].

Men cơ CK: con số không tự nói hết

Bác sĩ xác định tình trạng này bằng xét nghiệm. Tiêu chí hay dùng là CK cao từ 5 lần giới hạn trên của mức bình thường trở lên [1].

Nhưng CK cao chưa chắc là nguy hiểm. Một nghiên cứu cho 203 người khoẻ mạnh làm 50 lần co lệch tâm tối đa với cơ gập khuỷu tay [3]. Bốn ngày sau, CK tăng 6.420% so với mức nền. Có 51 người vượt 10.000 U/L, nhưng không ai suy giảm chức năng thận [3].

Ngược lại, một nghiên cứu Na Uy theo dõi 136 ca do gắng sức. Mọi ca bị tổn thương thận đều có creatinine máu cao ngay lúc nhập viện [4]. Bác sĩ nhìn cả thận chứ không chỉ nhìn CK, việc bạn không tự làm được ở nhà.

Dấu hiệu: đau, yếu, sưng, nước tiểu sẫm màu

Bức tranh điển hình là một buổi tập nặng và lạ, sau đó là đau cơ, sưng, yếu và khó cử động [1]. Triệu chứng khu trú ở đúng nhóm cơ vừa tập [1]. Tập tay trước quá sức thì khuỷu tay có thể không duỗi thẳng nổi.

Nước tiểu sẫm màu là dấu hiệu đặc trưng nhất: màu trà đặc hoặc màu cola, do myoglobin bị lọc ra nước tiểu. Que thử báo có máu, nhưng soi kính hiển vi lại không thấy hồng cầu [1].

Không phải ca nào cũng đủ dấu hiệu

Đau cơ, yếu cơ và nước tiểu sẫm màu là bộ ba kinh điển. Thực tế, triệu chứng mơ hồ, không đặc hiệu lại gặp thường hơn [2]. Nước tiểu vẫn vàng chưa đủ để bạn yên tâm.

Triệu chứng cũng có thể đến muộn. Trong 97 ca sau lớp đạp xe trong nhà, người bệnh tới viện trung bình 3,1 ngày sau buổi tập [5]. Đó đúng là quãng thời gian người ta hay tự nhủ “chắc chỉ là đau cơ”.

Ai hay gặp, và gặp trong tình huống nào

Một tổng quan hệ thống gộp 25 nghiên cứu với 772 người bệnh [6]. Phần lớn là nam giới trẻ, tuổi trung bình 28,7. Chạy bộ, kể cả marathon, chiếm 54,3% số ca, tập tạ đứng thứ hai với 14,8% [6].

Tuỳ nơi, bức tranh có thể khác hẳn. Trong nghiên cứu Na Uy, 106 trên 136 ca (78%) xảy ra sau tập sức mạnh [4].

Lớp đạp xe trong nhà: một nhóm đáng chú ý riêng

Lớp đạp xe trong nhà được ghi nhận nhiều ca đến mức có tổng quan hệ thống riêng. Tổng quan này gom 97 người bệnh, đa số là phụ nữ khoẻ mạnh ở buổi đạp đầu tiên [5].

Triệu chứng hay gặp là đau cơ, nước tiểu sẫm và yếu cơ đùi. Bảy người (7,2%) bị tổn thương thận cấp, hai người phải lọc máu tạm thời [5]. Bốn người bị chèn ép khoang ở đùi, phải mổ giải áp. Không ai tử vong hay để lại di chứng lâu dài [5].

Những yếu tố đẩy nguy cơ lên

Ở người chạy marathon, các ca suy thận cấp hiếm gặp được cho là sự cộng dồn của vài yếu tố cùng lúc [7]. Các yếu tố đã ghi nhận:

• Tăng khối lượng đột ngột, bài tập lạ: bối cảnh điển hình là buổi tập nặng mà cơ chưa quen [1].
• Thể lực nền thấp: mức vận động thường ngày thấp là yếu tố nguy cơ [1]. Người mới tập và người nghỉ lâu quay lại đều thuộc nhóm này.
• Nhiều động tác lệch tâm: pha cơ dài ra khi đang gồng, như hạ tạ chậm. Đây là kiểu co cơ làm CK tăng vọt ở 203 người kể trên [3].
• Trời nóng, mất nước: tập trong tháng nóng là yếu tố nguy cơ [1]. Nóng và mất nước còn khiến myoglobin dễ kết tủa trong thận [7].
• Đang ốm: nhiễm virus là yếu tố nguy cơ ở vận động viên [8]. Trong các ca suy thận ở người chạy marathon, nhiều người đang nhiễm virus hoặc vi khuẩn [7].
• Thuốc giảm đau, rượu: thuốc giảm đau hay gặp trong chính các ca suy thận đó [7]. Lạm dụng rượu và chất kích thích cũng có tên [8].
• Từng bị say nóng, nam giới, tuổi trẻ cũng là yếu tố nguy cơ [1].

Phân biệt với đau cơ sau tập (DOMS)

Hai thứ chung một gốc là hư hại sợi cơ, khác nhau ở mức độ và ở chỗ thận có bị kéo vào không. Phần “bình thường” đã được giải thích trong bài về đau cơ sau tập DOMS.

Đặc điểm	DOMS thông thường	Cần đi khám ngay
Mức đau	Âm ỉ, chịu được	Dữ dội, không tương xứng với buổi tập
Sưng	Nhẹ hoặc không thấy	Sưng căng rõ một vùng cơ
Sức cơ	Hơi yếu, vẫn sinh hoạt được	Yếu rõ, khó co hoặc duỗi chi
Nước tiểu	Màu bình thường	Sẫm như trà đặc hoặc cola
Diễn tiến	Nhẹ dần qua vài ngày	Không đỡ, hoặc nặng thêm

Khó ở chỗ hai bên có thể chồng lên nhau. CK rất cao vẫn gặp ở người chỉ đau cơ mà thận bình thường [3]. Ca nặng cũng có thể lộ ra muộn vài ngày, giống DOMS [5]. Đã có dấu hiệu ở cột phải thì đừng tự phân loại ở nhà.

Khi nào phải đi cấp cứu ngay

Đi cấp cứu ngay, đừng chờ qua đêm, nếu sau buổi tập bạn có một trong các dấu hiệu sau:

• Nước tiểu màu trà đặc, màu cola hoặc nâu đỏ.
• Đau cơ dữ dội, tăng dần, không tương xứng với buổi tập.
• Một vùng cơ sưng căng, cứng, đau khi chạm nhẹ.
• Yếu tới mức không nhấc nổi tay chân, không tự đứng lên được.
• Tiểu ít hẳn đi dù vẫn uống nước.

Tới viện, hãy kể rõ bạn đã tập gì, bao nhiêu và đang dùng thuốc gì. Đừng tự uống thuốc giảm đau rồi nằm chờ ở nhà.

Ở nghiên cứu Na Uy, chỉ 5 người (4%) bị tổn thương thận cấp [4]. Nhưng đó là con số của những người đã tới viện và được theo dõi.

Cách phòng khi tập gym

Nguyên tắc phòng khá rõ: làm quen tải dần dần, theo sức từng người, trước khi vào giáo án nặng [1]. Trời nóng thì có lịch nghỉ và lịch uống nước. Đang dùng thuốc thì hỏi nhân viên y tế trước [1].

• Buổi đầu phải nhẹ. Buổi đầu tiên, hoặc buổi đầu sau kỳ nghỉ dài, hãy dừng khi còn thấy mình tập thêm được.
• Tăng từng bước nhỏ, theo đúng nguyên lý tăng tiến. Đừng nhảy cóc chỉ vì hôm đó thấy khoẻ.
• Đưa pha lệch tâm vào từ từ, nhất là giáo án hạ tạ thật chậm.
• Uống đủ nước, nhất là ngày nóng hoặc trong phòng tập bí, không điều hoà.
• Không tập khi đang sốt hoặc vừa ốm dậy.
• Ở lớp nhóm, bạn không phải theo kịp cả lớp. Buổi đầu, cứ tự giảm lực.

Cũng vì vậy mà bài về lần đầu vào phòng gym khuyên tuần đầu tập ít hơn sức mình.

Ba sai lầm hay gặp ở phòng tập

Buổi đầu “phá cho đã”. Nhiều người nghĩ phải đau mới là tập, nên đẩy mọi hiệp tới kiệt sức ngay tuần đầu. Chuyện có nên tập tới lực kiệt hay không còn bàn được, nhưng không phải ở buổi đầu. Với lớp đạp xe, đa số ca xảy ra đúng ở buổi đầu tiên [5].

Quay lại sau kỳ nghỉ với mức tạ cũ. Sau vài tháng nghỉ, cơ không còn quen tải như trước. Hãy bắt đầu lại nhẹ hơn hẳn rồi tăng dần.

Thấy nước tiểu sẫm, nghĩ do uống ít nước. Uống thêm vài chai rồi hôm sau tập tiếp. Nước tiểu màu trà sau buổi tập nặng là lý do đi khám, không phải lý do uống thêm nước.

Câu hỏi thường gặp

Tiêu cơ vân là bệnh gì?

Đó là tình trạng tế bào cơ vân vỡ hàng loạt, đổ men cơ CK, myoglobin và nhiều chất khác vào máu [2]. Biến chứng nghiêm trọng nhất là tổn thương thận cấp [1].

Tiêu cơ vân do đâu?

Ngoài gắng sức, nguyên nhân có thể là chấn thương, nhiễm trùng, thuốc, độc chất hoặc bệnh di truyền [2]. Với người tập, gốc rễ là khối lượng vượt xa mức cơ đã quen [1]. Trời nóng ẩm hay đang nhiễm virus làm nguy cơ tăng thêm [8].

Đau cơ sau tập khác tiêu cơ vân thế nào?

DOMS đau âm ỉ, chịu được và nhẹ dần qua vài ngày. Ca vỡ cơ nặng đi kèm đau dữ dội, sưng, yếu rõ, có thể có nước tiểu sẫm màu [1]. CK có thể rất cao ở cả hai, nên chỉ xét nghiệm mới phân biệt chắc chắn [3].

Người mới tập có dễ bị tiêu cơ vân không?

Có, mức vận động nền thấp là một yếu tố nguy cơ [1]. Trong 97 ca sau lớp đạp xe trong nhà, đa số đang ở buổi đầu tiên [5]. Làm quen tải dần dần là cách phòng được các tác giả nhấn mạnh [1].

Tài liệu tham khảo

1. Knapik JJ, O’Connor FG (2016). Exertional Rhabdomyolysis: Epidemiology, Diagnosis, Treatment, and Prevention. Journal of Special Operations Medicine. PMID: 27734446
2. Long B et al. (2019). An evidence-based narrative review of the emergency department evaluation and management of rhabdomyolysis. The American Journal of Emergency Medicine. PMID: 30630682
3. Clarkson PM et al. (2006). Serum creatine kinase levels and renal function measures in exertional muscle damage. Medicine and Science in Sports and Exercise. PMID: 16679975
4. Vangstad M et al. (2026). Exertional rhabdomyolysis: clinical features, management, complications and prediction of acute kidney injury. BMJ Open Sport & Exercise Medicine. PMID: 41788978
5. Masuda Y et al. (2023). Clinical characteristics and outcomes of exertional rhabdomyolysis after indoor spinning: a systematic review. The Physician and Sportsmedicine. PMID: 35254210
6. Bäcker HC et al. (2023). Exertional Rhabdomyolysis in Athletes: Systematic Review and Current Perspectives. Clinical Journal of Sport Medicine. PMID: 36877581
7. Clarkson PM (2007). Exertional rhabdomyolysis and acute renal failure in marathon runners. Sports Medicine. PMID: 17465608
8. Carneiro A et al. (2021). Risk factors and future directions for preventing and diagnosing exertional rhabdomyolysis. Neuromuscular Disorders. PMID: 34193371