Tập gym bị tê tay: nguyên nhân và khi nào đi khám
Tập gym bị tê tay có thể do dây thần kinh bị ép hoặc thiếu máu tạm thời. Cầm siết lâu hay gập cổ tay là hai ví dụ, theo suy luận từ cơ chế. Tê thoáng qua có thể gặp ở dây thần kinh khoẻ [1]. Tê kéo dài, yếu tay hay sưng một tay cần bác sĩ đánh giá.
Tập gym bị tê tay: tê thoáng qua và tê đáng lo khác nhau thế nào
Cảm giác kiến bò, châm chích hay mất cảm giác được gọi chung là dị cảm. Một tổng quan về cơ chế cho thấy dị cảm có thể xuất hiện ở dây thần kinh bình thường trong bốn tình huống. Đó là thở quá nhanh, thiếu máu cục bộ, máu trở lại sau thiếu máu, và kích thích kéo dài sợi thần kinh [1].
Ba tình huống sau khớp với những gì xảy ra trong phòng tập. Bạn siết xà hoặc tay cầm hàng chục giây, tì khuỷu lên mặt ghế, hoặc giữ tay trên cao rồi hạ xuống. Đây là suy luận từ cơ chế, chưa có nghiên cứu đo riêng trên người tập gym.
Tổng quan trên chỉ mô tả cơ chế, không đưa tiêu chí để bạn tự phân loại cơn tê của mình. Muốn biết tê của bạn thuộc loại nào, cần bác sĩ đánh giá. Mục dấu hiệu cần đi khám ở cuối bài liệt kê những kiểu không nên bỏ qua. Các phần sau mô tả từng vị trí thần kinh có thể bị ép.
Các chỗ dây thần kinh hay bị chèn ép ở tay và vai
Ống cổ tay: thần kinh giữa
Hội chứng ống cổ tay là tình trạng thần kinh giữa bị chèn ép ngay tại cổ tay. Biểu hiện điển hình là tê, yếu và dị cảm ở ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa và nửa ngón nhẫn phía ngón cái [2]. Vùng mô cái ở gốc ngón cái thường vẫn còn cảm giác bình thường [2].
Triệu chứng hay nặng hơn về đêm hoặc khi lặp lại một động tác, nhất là giữ cổ tay gập lâu [2]. Cùng nguồn nêu hội chứng chiếm khoảng 90% bệnh chèn ép thần kinh khu trú, và gặp ở khoảng 3,8% dân số chung [2]. Số này không riêng người tập. Nếu cổ tay là chỗ bạn hay đau, bài về đau cổ tay khi tập gym bàn kỹ phần tư thế.
Khuỷu tay: thần kinh trụ
Thần kinh trụ dễ bị ép nhất ở khuỷu, trong khoảng giữa mỏm khuỷu và mỏm trên lồi cầu trong. Người bị thấy tê, kiến bò hoặc đau dọc mặt trong cẳng tay, ngón út và nửa ngón nhẫn phía ngón út [3]. Thần kinh này không có nhánh cảm giác nào phía trên khuỷu [3].
Tê ngón út và nửa ngón nhẫn phía ngón út gợi ý thần kinh trụ. Nguồn nêu khuỷu là chỗ nó dễ bị ép nhất [3]. Chỉ bác sĩ mới xác định được chỗ bị ép. Nếu bạn còn đau ở khuỷu, hãy đọc thêm về đau khuỷu tay khi tập gym.

Vai và cổ
Ở vai, hai dây hay bị chèn ép nhất là thần kinh trên vai và thần kinh nách. Chúng chủ yếu ảnh hưởng người trẻ chơi thể thao, đặc biệt ở tư thế giơ tay cao kèm xoay ngoài [4]. Khi có tổn thương, MRI có thể thấy cơ thuộc vùng dây đó mất chi phối thần kinh hoặc teo mỡ hoá [4].
Ở cổ, rễ thần kinh có thể bị chèn ép hoặc kích thích, gọi là bệnh rễ thần kinh cổ. Tình trạng này gây đau lan xuống một hoặc hai tay, thường kèm đau cổ [5]. Nó có thể kèm thiếu hụt về cảm giác, sức cơ hay phản xạ [5]. Nguyên nhân hay gặp nhất là thoái hoá cột sống cổ, và tuổi hay gặp nhất trong dân số chung là 50 đến 54 [5].
Nếu cơn tê đi cùng đau cổ, hãy coi cổ là một nghi vấn, chứ đừng chỉ nhìn vào cổ tay.
Lối thoát ngực
Đám rối thần kinh cánh tay và mạch máu đi qua vùng giữa cổ, xương sườn đầu tiên và xương đòn. Ở vận động viên giơ tay cao, gồm người cử tạ, đám rối và mạch dưới đòn dễ bị tổn thương lặp lại [6]. Dạng liên quan thần kinh vẫn là dạng phổ biến nhất ở mọi nhóm [6].
Hội chứng lối thoát ngực khó chẩn đoán. Nó thường là chẩn đoán loại trừ, sau khi đã gạt các chèn ép thần kinh khác ở cổ, vai và cánh tay [6]. Bạn không nên tự gán tên này cho mình; chỉ bác sĩ mới phân biệt được.
Hiếm nhưng cần cấp cứu: huyết khối tĩnh mạch ở tay do gắng sức
Hội chứng Paget-Schroetter là tình trạng cục máu đông hình thành tự phát trong tĩnh mạch nách hoặc dưới đòn. Bệnh hiếm, chủ yếu gặp ở vận động viên trẻ làm động tác tay lặp lại như cử tạ, bơi hay bóng chày [7]. Tĩnh mạch bị ép nhiều lần ở lối thoát ngực. Một đợt tập nặng trong thời gian ngắn có thể đẩy nhanh việc hình thành cục máu [7].
Dấu hiệu nổi bật là một bên tay sưng, thường gặp ở nam trẻ sau hoạt động tay mạnh [8]. Một báo cáo ca mô tả người đàn ông trẻ sưng và đau tay thuận sau khi cử tạ ở phòng gym [8]. Đây chỉ là báo cáo ca, không cho biết bệnh gặp thường đến đâu. Tay sưng, đổi màu hoặc nặng bất thường ở một bên là lý do để đi khám ngay, không đợi qua đêm.
Chẩn đoán thường dựa vào siêu âm Doppler [8]. Bỏ sót có thể nguy hiểm: một báo cáo ca ghi nhận thuyên tắc phổi ở vận động viên 20 tuổi do hội chứng này [7]. Chậm chẩn đoán có thể làm nặng thêm [7]. Đừng mặc định một bên tay sưng sau buổi tập chỉ là căng cơ.
Thở quá nhanh cũng có thể gây tê tay
Thở dồn làm máu kiềm hơn. Theo cơ chế mô tả, thay đổi này khiến dây thần kinh cảm giác dễ phát xung bất thường và gây dị cảm [1]. Vì vậy, sau một chuỗi thở gấp, bạn có thể thấy tê ở tay dù không dây nào bị chèn ép.
Nguồn không nghiên cứu riêng người tập gym, nên việc áp vào hiệp tạ nặng là suy luận. Cách thở khi tập tạ mô tả nhịp hít thở theo từng pha của động tác. Nếu tê đi kèm choáng váng, hãy xem thêm bài tập gym bị chóng mặt.
Sai lầm hay gặp khiến tay tê nhiều hơn
Các điểm dưới đây rút từ kinh nghiệm phòng tập và cơ chế ở trên. Chưa có thử nghiệm riêng trên người tập gym.
- Siết tay cầm hoặc xà mạnh hơn mức cần; theo suy luận từ cơ chế, siết lâu tương tự kích thích kéo dài gây dị cảm [1].
- Để cổ tay gập lâu, vì gập cổ tay lâu làm triệu chứng ống cổ tay nặng hơn [2].
- Tì khuỷu lâu lên ghế, đùi hoặc thành máy, vì khuỷu là chỗ thần kinh trụ dễ bị ép nhất [3].
- Tiếp tục tập nặng khi cơn tê lặp lại ở cùng một động tác, thay vì dừng và tìm nguyên nhân.
Cách giảm nguy cơ tê tay khi tập
Những việc dưới đây là thực hành chung nhằm giảm đè ép và co cứng kéo dài. Bằng chứng thử nghiệm riêng cho người tập gym còn hạn chế.
- Nghỉ giữa các hiệp đủ lâu để thả lỏng bàn tay, lắc nhẹ và để máu về lại.
- Giữ cổ tay thẳng, thẳng hàng với cẳng tay, không bẻ ngửa ra sau, nhất là ở các động tác đẩy.
- Đổi kiểu cầm hoặc độ rộng tay nếu một kiểu luôn gây tê; dùng dây hỗ trợ nếu lực cầm là điểm yếu.
- Không tì khuỷu hay giữ tay ở tư thế gập, giơ cao quá lâu.
- Giảm mức tạ hoặc bỏ động tác gây tê cho đến khi biết nguyên nhân.
Các động tác đẩy tạ qua đầu đưa tay lên cao lặp lại, như trong bài đẩy vai qua đầu. Hãy để ý cảm giác ở tay khi tập các động tác này. Giơ tay cao lặp lại là tư thế được nêu ở nhóm nguy cơ [4][6].
Dấu hiệu cần đi khám hoặc cấp cứu
Hãy đi khám nếu bạn gặp một trong các dấu hiệu sau:
- Tê về đêm [2], hoặc tê lặp lại kéo dài qua nhiều buổi.
- Yếu tay, hay làm rơi đồ vật [2].
- Teo cơ ở gốc ngón cái [2]; teo hoặc yếu cơ quanh vai cũng cần bác sĩ đánh giá.
- Đau lan từ cổ xuống tay, kèm giảm cảm giác, yếu cơ hoặc giảm phản xạ [5].
- Một bên tay sưng, đau sau buổi tập nặng [8]. Hãy đi cấp cứu hoặc khám ngay.
- Tay sưng kèm đau ngực hoặc khó thở là cấp cứu, vì cục máu có thể lên phổi.
Tê kèm đau ngực, khó thở, méo mặt, nói khó hoặc yếu một nửa người là cấp cứu. Hãy gọi cấp cứu ngay, đừng tự lái xe. Bài này chỉ giúp bạn nhận biết, không thay cho việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tập gym bị tê tay?
Có thể do một dây thần kinh bị ép hoặc thiếu máu tạm thời. Các vị trí thần kinh có thể bị ép gồm cổ tay, khuỷu, vai, lối thoát ngực hoặc rễ thần kinh ở cổ [2][3][4][5][6]. Thở quá nhanh cũng có thể gây tê [1].
Tập gym xong bị tê tay có sao không?
Tê thoáng qua có thể xảy ra ở dây thần kinh khoẻ [1]. Tê kéo dài, lặp lại, kèm yếu tay hoặc teo cơ cần đi khám [2]. Tay sưng một bên cần khám ngay [8].
Tập gym bị tê tay chân là do đâu?
Tê cả tay lẫn chân cùng lúc không thuộc các điểm chèn ép ở tay mô tả trong bài. Thở quá nhanh có thể gây dị cảm [1]. Hãy đi khám, nhất là khi tê kéo dài hoặc kèm yếu cơ.
Tài liệu tham khảo
- Mogyoros I et al. (2000). Mechanisms of paresthesias arising from healthy axons. Muscle & nerve. PMID: 10679707
- Rosario NB et al. (2023). Electrodiagnostic Evaluation of Carpal Tunnel Syndrome. StatPearls. PMID: 32965906
- Chauhan M et al. (2023). Cubital Tunnel Syndrome (Archived). StatPearls. PMID: 30855847
- Alaia EF et al. (2022). Entrapment Neuropathies of the Shoulder. Seminars in musculoskeletal radiology. PMID: 35609573
- Childress MA et al. (2016). Nonoperative Management of Cervical Radiculopathy. American family physician. PMID: 27175952
- Fisher AT et al. (2024). Diagnosis and management of thoracic outlet syndrome in athletes. Seminars in vascular surgery. PMID: 38704182
- Negrão Pantaleão A et al. (2024). Pulmonary embolism following an undiagnosed Paget-Schroetter syndrome: a case report and review of the literature. The Physician and sportsmedicine. PMID: 37675985
- Ramadan SM et al. (2021). Primary upper extremity deep vein thrombosis (effort thrombosis). Acute medicine. PMID: 34190744

Để lại một bình luận